Vì Sao Lãi Suất Vay Chưa Thể Giảm Nhanh, Dù Ai Cũng Nói Là Sắp Giảm

Tháng này bạn đọc được rất nhiều tin tốt. Thủ tướng yêu cầu các ngân hàng giảm thực chất lãi suất cho vay. Ngân hàng Nhà nước ra văn bản buộc các ngân hàng thương mại phải có gói ưu đãi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa ngay trong tháng 8. Hàng loạt ngân hàng công bố giảm lãi vay.

Rồi bạn mở app ngân hàng ra xem khoản vay của mình. Không thay đổi gì.

Bài viết này giải thích vì sao lại như vậy, bằng ngôn ngữ của người đi vay chứ không phải của dân ngân hàng. Và quan trọng hơn, nó chỉ ra ba điều kiện cụ thể mà bạn có thể tự theo dõi để biết khi nào lãi suất mới thực sự giảm, thay vì đoán mò theo tin tức.

Ngân hàng cũng phải đi mua tiền

Điều đầu tiên cần bỏ đi là hình dung rằng ngân hàng có sẵn tiền và tự quyết định cho vay bao nhiêu phần trăm.

Ngân hàng không sản xuất ra tiền. Họ là một cửa hàng bán gạo. Họ đi mua gạo của người gửi tiết kiệm, rồi bán lại cho người đi vay. Lãi suất huy động chính là giá mua. Lãi suất cho vay chính là giá bán. Phần chênh lệch giữa hai giá đó không phải là lợi nhuận, vì họ còn phải trừ đi nhiều thứ.

Một đồng lãi vay mà bạn trả được chia đại khái như sau. Phần lớn nhất là giá vốn, tức tiền lãi họ phải trả cho người gửi. Sau đó là dự phòng rủi ro, vì trong mười khoản vay luôn có một vài khoản không đòi được. Tiếp theo là chi phí vận hành, gồm lương nhân viên, chi nhánh, công nghệ. Rồi đến chi phí vốn tự có mà ngân hàng buộc phải duy trì theo quy định an toàn. Phần còn lại mới là lãi của ngân hàng.

Hệ quả rất đơn giản. Muốn bán rẻ thì trước hết phải mua được rẻ. Và hiện nay ngân hàng đang không mua được rẻ, vì ba lý do dưới đây.

Điều kiện thứ nhất: tiền phải nhiều

Suốt một năm rưỡi qua, tiền chảy ra khỏi hệ thống ngân hàng nhanh hơn tiền chảy vào.

Năm 2025, tín dụng toàn hệ thống tăng khoảng 19% trong khi huy động vốn chỉ tăng khoảng 14,11%. Sang năm 2026 khoảng cách không thu hẹp mà còn giãn ra. Trong quý I, dư nợ cho vay khách hàng của 27 ngân hàng tăng khoảng 4%, lên hơn 14,67 triệu tỷ đồng, còn tổng tiền gửi khách hàng chỉ tăng khoảng 0,6%, đạt gần 12,88 triệu tỷ đồng. Đến cuối tháng 5, tín dụng đã tăng 5,71% và vẫn vượt xa tốc độ huy động.

Cộng dồn lại, Ngân hàng Nhà nước cho biết quy mô huy động vốn bằng nội tệ đang thấp hơn dư nợ cho vay khoảng 2 triệu tỷ đồng.

Con số 2 triệu tỷ đó không phải là một lỗ hổng kế toán. Nó là khoảng thiếu mà các ngân hàng phải đi bù bằng mọi cách, và cách nhanh nhất luôn là nâng lãi suất tiết kiệm để hút tiền về. Chỉ số phản ánh điều này rõ nhất là tỷ lệ cho vay trên huy động. SSI Research ghi nhận tỷ lệ này tại nhiều ngân hàng đã tiến sát ngưỡng 100%, nghĩa là gần như cứ huy động được đồng nào là cho vay hết đồng đó, không còn dư địa.

Trở lại ẩn dụ cửa hàng gạo. Khi trong kho gần như không còn gạo tồn, chủ cửa hàng không thể trả giá thấp cho người bán gạo. Họ phải trả cao hơn hàng xóm mới gom được hàng. Đó chính xác là những gì đang diễn ra trên bảng lãi suất tiết kiệm.

Đây là lý do vì sao mệnh lệnh hành chính có sức mạnh giới hạn. Chỉ đạo có thể yêu cầu ngân hàng bán rẻ hơn, nhưng không tạo ra thêm gạo trong kho.

Điều kiện thứ hai: tiền phải rẻ

Không phải đồng tiền nào ngân hàng huy động được cũng có giá như nhau.

Có một loại tiền gần như miễn phí, gọi là tiền gửi không kỳ hạn, viết tắt là CASA. Đó là số dư bạn để trong tài khoản thanh toán của doanh nghiệp, tiền lương chưa tiêu hết, tiền khách trả về chờ đi thanh toán cho nhà cung cấp. Theo quy định, lãi tiền gửi không kỳ hạn tối đa là 0,5%/năm, và trên thực tế phần lớn ngân hàng chỉ trả 0,1 đến 0,2%/năm.

Bạn hãy so con số đó với lãi tiết kiệm 12 tháng đang phổ biến từ 5,9% đến trên 7%. Một đồng CASA rẻ hơn một đồng tiền gửi có kỳ hạn khoảng ba mươi lần. Ngân hàng nào giữ được nhiều CASA thì có thể cho vay rẻ mà vẫn sống được. Đó là lý do nhiều năm qua các ngân hàng đua nhau miễn phí chuyển khoản, làm app, tặng tài khoản số đẹp. Họ không tốt bụng, họ đang mua vốn giá 0,2%.

Vấn đề là dòng vốn rẻ này đang chảy đi.

Theo báo cáo tài chính bán niên của 27 ngân hàng, có tới 22 ngân hàng ghi nhận tỷ lệ CASA giảm trong sáu tháng đầu năm 2026. Tỷ lệ CASA bình quân của nhóm này giảm từ 15,4% cuối năm 2025 xuống còn 14,7% vào cuối tháng 6, tức mất 0,7 điểm phần trăm. Ngay cả nhóm dẫn đầu cũng đi xuống. Techcombank giữ vị trí cao nhất với 35,02% tại ngày 30/6/2026, nhưng con số này vẫn thấp hơn 0,88 điểm phần trăm so với cuối năm 2025.

Vì sao CASA giảm? Vì hai lực cùng đẩy về một hướng.

Lực thứ nhất là lãi suất. Khi tiền gửi có kỳ hạn trả 6 đến 7%, không ai để tiền nằm không trong tài khoản thanh toán với 0,2%. Người dân và cả doanh nghiệp đều chuyển tiền sang sổ tiết kiệm. Đây là hành vi hoàn toàn hợp lý của từng người, nhưng cộng lại thì nó đẩy giá vốn của cả hệ thống lên.

Lực thứ hai sâu hơn và cũng quan trọng hơn. CASA về bản chất là tiền đang luân chuyển trong hoạt động kinh doanh. Doanh nghiệp làm ăn nhiều thì tiền vào ra liên tục trên tài khoản, số dư bình quân cao. Doanh nghiệp làm ăn chậm thì tiền không luân chuyển, chủ doanh nghiệp mang phần nhàn rỗi đi gửi tiết kiệm. Nói cách khác, CASA là một chỉ báo về sức khoẻ thật của nền kinh tế, chứ không phải là thứ ngân hàng muốn tăng là tăng được.

Và ở đây xuất hiện một vòng luẩn quẩn mà bạn cần thấy rõ. Kinh tế chậm nên CASA giảm. CASA giảm nên chi phí vốn tăng. Chi phí vốn tăng nên lãi vay khó giảm. Lãi vay cao nên doanh nghiệp ngại vay để mở rộng. Doanh nghiệp không mở rộng thì tiền không luân chuyển, và CASA lại tiếp tục giảm.

Vòng này chỉ bị phá vỡ từ phía nền kinh tế thật, khi đơn hàng quay lại và doanh nghiệp cần vốn lưu động thật sự. Không phải từ phía một quyết định lãi suất.

Điều kiện thứ ba: phải có thời gian

Giả sử ngày mai hai điều kiện trên đều được cải thiện và các ngân hàng đồng loạt hạ lãi suất huy động. Khoản vay của bạn có giảm ngay không?

Không. Và lý do rất dễ hiểu.

Hãy hình dung bạn vừa gửi 500 triệu kỳ hạn 12 tháng với lãi 7%/năm. Ba tháng sau, ngân hàng hạ lãi huy động cho khách hàng mới xuống 5%. Khoản của bạn có bị hạ theo không? Chắc chắn là không. Ngân hàng đã cam kết 7% và phải trả đủ 7% cho tới ngày đáo hạn.

Nhân điều đó lên hàng triệu tỷ đồng và bạn sẽ thấy vấn đề. Toàn bộ khối tiền gửi mà hệ thống ngân hàng đã hút vào trong năm 2025 và nửa đầu 2026, ở mặt bằng lãi suất cao, hiện đang bị khóa cứng trên bảng cân đối. Giá vốn của khối tiền đó không đổi cho tới khi từng khoản một đáo hạn và được thay bằng tiền mới rẻ hơn.

Trong ngành ngân hàng, người ta phân biệt hai con số. Một là giá mua tiền hôm nay, tức chi phí của đồng vốn mới huy động được sáng nay. Hai là giá vốn bình quân của cả kho tiền đang có. Ngân hàng định giá khoản vay mới dựa nhiều vào con số thứ nhất, nhưng khả năng chịu đựng của họ lại phụ thuộc vào con số thứ hai.

Để thấy độ trễ này lớn cỡ nào, tôi dựng một mô hình đơn giản. Giả sử một ngân hàng có 100 đồng tiền gửi có kỳ hạn, chia thành 40 đồng kỳ hạn 3 tháng, 30 đồng kỳ hạn 6 tháng và 30 đồng kỳ hạn 12 tháng, đáo hạn rải đều. Lãi suất đang trả là 7%/năm. Từ hôm nay, lãi huy động cho tiền gửi mới giảm ngay xuống 5%.

Kết quả tính ra như sau.

Đọc bảng này theo cách của người đi vay: lãi huy động giảm 2 điểm chỉ trong một ngày, nhưng phải mất 6 tháng thì ngân hàng mới thực sự tiết kiệm được 1,7 điểm, và phải đủ 12 tháng mới hưởng trọn 2 điểm. Trong khoảng thời gian đó, nếu ngân hàng hạ lãi vay ngay theo lãi huy động mới, họ đang cho vay dưới giá vốn của chính mình.

Và đó là kịch bản lạc quan, vì nó giả định ngân hàng không phải huy động thêm đồng nào ở giá cao nữa. Với tình trạng thiếu 2 triệu tỷ đồng hiện nay, giả định đó khó xảy ra. Thực tế nhiều khả năng là đường giá vốn bình quân sẽ không về được 5% mà dừng lại ở đâu đó cao hơn.

Có thêm một chi tiết cấu trúc làm mọi thứ khó hơn nữa. Khoảng 80% vốn huy động của hệ thống là ngắn hạn, trong khi nhu cầu vay của doanh nghiệp và các dự án hạ tầng lại tập trung ở trung và dài hạn. Ngân hàng phải lấy tiền gửi 6 tháng để cho vay 5 năm, và họ tính thêm một khoản phí rủi ro cho việc đó. Khoản phí này nằm ngay trong lãi vay của bạn.

Vậy tại sao vẫn có ngân hàng công bố giảm lãi vay?

Đây là câu hỏi công bằng, và câu trả lời không mâu thuẫn với những gì vừa trình bày.

Ngày 07/8/2026, Ngân hàng Nhà nước ban hành văn bản số 7125/NHNN-TD, yêu cầu các ngân hàng thương mại triển khai ngay trong tháng 8 chương trình tín dụng hướng đến doanh nghiệp nhỏ và vừa, với lãi suất ưu đãi thấp hơn tối thiểu 1%/năm so với lãi cho vay bình quân cùng kỳ hạn của chính ngân hàng đó. Ngày 13/8, Thủ tướng tiếp tục yêu cầu các ngân hàng giảm thực chất lãi suất cho vay. Sau đó Agribank công bố gói tín dụng ưu đãi 70.000 tỷ đồng triển khai từ tháng 8/2026 đến hết năm 2028, với lãi thấp hơn 1 đến 2%/năm cho các lĩnh vực ưu tiên. Nam A Bank giảm tối đa 0,5%/năm cho biểu lãi vay doanh nghiệp từ ngày 12/8.

Đó là những động thái thật và có giá trị thật. Nhưng cần đọc đúng bản chất: đây là giảm giá bán ở một số gói cụ thể, chứ không phải giá vốn đã giảm. Ngân hàng đang chấp nhận co biên lợi nhuận trên một phần danh mục, và thường bù lại bằng các nhóm khách hàng khác.

Với bạn, điều này dẫn tới một lưu ý rất thực dụng. Mức ưu đãi được neo theo lãi cho vay bình quân của chính ngân hàng đó, chứ không phải theo một mốc chung của thị trường.

Bản thân Ngân hàng Nhà nước cũng đã nói rõ vì sao mặt bằng lãi suất còn chịu sức ép. Cơ quan này nêu bốn nguyên nhân: lãi suất tiền gửi và cho vay đã tăng từ cuối năm 2025 và tiếp tục tăng đáng kể trong ba tháng đầu năm 2026, tạo nên một mặt bằng mới; nhu cầu vốn tín dụng dự kiến còn tăng để phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số, trong khi tăng trưởng huy động luôn thấp hơn tăng trưởng tín dụng; sức ép lạm phát trong nước có xu hướng gia tăng; và các ngân hàng trung ương trên thế giới vẫn duy trì lãi suất ở mức cao.

Nói cách khác, chính cơ quan điều hành cũng không hứa hẹn một cú giảm nhanh.

Bốn dấu hiệu để bạn tự theo dõi

Thay vì chờ tin tức, bạn có thể theo dõi bốn chỉ báo sau. Khi cả bốn cùng chuyển hướng, lãi vay sẽ giảm thật, và thường là sau đó khoảng hai đến ba quý.

Thứ nhất, khoảng cách giữa tăng trưởng tín dụng và tăng trưởng huy động thu hẹp lại. Số này được công bố định kỳ và rất dễ tìm.

Thứ hai, tỷ lệ CASA của các ngân hàng lớn ngừng rơi và tăng trở lại trên báo cáo tài chính quý. Đây là dấu hiệu cho thấy tiền đã bắt đầu luân chuyển trong nền kinh tế thật.

Thứ ba, lãi suất huy động kỳ hạn 12 tháng của nhóm ngân hàng quốc doanh giảm. Nhóm này dẫn dắt mặt bằng, và hiện đang ở mức 5,9%/năm.

Thứ tư, lãi suất liên ngân hàng hạ và giữ ổn định ở mức thấp trong nhiều tuần liền, chứ không chỉ vài phiên.

Kết

Lãi suất không phải một công tắc để bật tắt. Nó là một kho hàng đang vơi dần, và tốc độ vơi phụ thuộc vào kỳ hạn của những hợp đồng đã ký.

Điều duy nhất làm kho vơi nhanh hơn là nền kinh tế thật sự làm ăn trở lại: đơn hàng quay lại, tiền luân chuyển trên tài khoản thanh toán thay vì nằm trong sổ tiết kiệm, và tiền gửi chảy vào hệ thống nhanh ít nhất bằng tốc độ tín dụng chảy ra.

Nếu bạn đang đi vay, kế hoạch tài chính cho bốn quý tới nên được xây trên giả định lãi suất giảm chậm và giảm không đều, chứ không phải trên giả định lãi suất sẽ về mức của vài năm trước. Còn nếu mọi thứ diễn biến tốt hơn dự kiến, đó là phần thưởng chứ không phải là nền móng.

Đọc thêm: Kinh tế Việt Nam nửa đầu 2026: GDP 8,18% và ba biến số vừa đổi chiều và Tín dụng hai tốc độ 2026.

Khoản vay của bạn nhạy cảm thế nào với kịch bản lãi suất giảm chậm?

Câu hỏi mang tính tự rà soát, không phải công cụ đánh giá tín dụng. Kết quả chỉ để tham khảo cho việc lập kế hoạch nội bộ.

Nguồn số liệu

Ghi chú minh bạch

Số liệu trong bài được chốt tại ngày 17/08/2026 và có thể thay đổi sau thời điểm này.

Hai nội dung sau là mô hình và phép tính của tác giả, không phải số liệu công bố: mô hình giá vốn bình quân tại mục "Điều kiện thứ ba" với toàn bộ giả định được nêu trong bài; và mức CASA 35,90% cuối năm 2025 của Techcombank, được tính ngược từ con số 35,02% tại ngày 30/6/2026 và độ giảm 0,88 điểm phần trăm đã công bố.

Sơ đồ cơ cấu một đồng lãi vay là minh hoạ khái niệm, không phải số liệu thống kê của ngành ngân hàng.

Bốn chỉ báo theo dõi ở cuối bài và khoảng thời gian hai đến ba quý là đề xuất của tác giả dựa trên cơ chế truyền dẫn được phân tích trong bài, không phải dự báo của tổ chức nào.

Nội dung mang tính phân tích tham khảo cho quản trị doanh nghiệp, không phải khuyến nghị đầu tư hay tư vấn tài chính cá nhân.