Ngân sách 2027 một con số thì chắc sai: lập ba kịch bản, tìm điểm gãy
Ngân sách năm sau mà chỉ có một con số lãi suất, một con số tỷ giá thì gần như chắc chắn sai. Năm 2026 đã cho thấy điều đó hai lần.
Lần thứ nhất là lãi vay. Tháng 9/2026, lãi suất cho vay bình quân lên 10,9% một năm, cao hơn gần 2 điểm phần trăm so với cuối năm 2025 [1]. Rồi trong tháng 10, Ngân hàng Nhà nước yêu cầu các ngân hàng giảm lãi cho vay sản xuất, kinh doanh 1,5 đến 2 điểm phần trăm [1]. Chưa đầy một năm, cùng một biến số đã đổi chiều kỳ vọng.
Lần thứ hai là dự báo tỷ giá. Ngày 20/9, khối nghiên cứu của ngân hàng UOB dự báo tỷ giá đô la quý III/2027 khoảng 25.900 đồng [2]. Ngày 15/10, UOB Việt Nam đưa ra con số khoảng 26.800 đồng cho cùng kỳ [3]. Hai báo cáo của cùng tập đoàn UOB, cách nhau chưa tới một tháng, lệch 900 đồng, khoảng 3,5%. Thông tin mới về thì dự báo phải đổi. Ngân sách cũng vậy.
Tháng 10, tháng 11 là mùa lập ngân sách 2027. Bài này không đoán năm sau lãi suất hay tỷ giá bao nhiêu. Tôi cũng không biết. Bài này đổi câu hỏi: nếu sai, sai tới đâu thì doanh nghiệp vẫn sống, và lúc đó mình làm gì.
Lợi nhuận mỏng thì sai số nhỏ cũng thành lớn
Lấy một doanh nghiệp sản xuất giả định cho dễ tính. Doanh thu kế hoạch 200 tỷ đồng. Giá vốn 150 tỷ, trong đó 60 tỷ là nguyên liệu nhập khẩu trả bằng đô la. Chi phí bán hàng và quản lý 30 tỷ. Nợ vay bình quân 80 tỷ, lãi 10%, dưới bình quân thị trường vì có tài sản bảo đảm, tức 8 tỷ tiền lãi một năm. Lợi nhuận trước thuế còn 12 tỷ, đúng 6% doanh thu.
Giờ cho năm sau xấu đi, lấy mức từ những gì vừa thấy. Lãi vay tăng 2 điểm, giống quãng từ cuối 2025 tới tháng 9/2026 [1]. Tiền lãi tăng 1,6 tỷ. Đô la tăng 4%, tức khoảng gấp đôi mức tỷ giá trung tâm tăng trong 12 tháng qua, từ 25.098 đồng ngày 23/10/2025 lên 25.627 đồng ngày 23/10/2026 [4][5]. Nguyên liệu nhập đắt thêm 2,4 tỷ nếu chưa kịp tăng giá bán.
| Tỷ đồng | |
|---|---|
| Lợi nhuận kế hoạch | 12 |
| Lãi vay tăng 2 điểm | -1,6 |
| Đô la tăng 4% | -2,4 |
Lợi nhuận từ 12 tỷ còn 8 tỷ, mất một phần ba. Lý do nằm ở phép chia. Lợi nhuận chỉ là phần mỏng còn lại sau khi trừ những khoản rất to. Ở đây tổng chi phí 188 tỷ chỉ nhích khoảng 2%, mà lợi nhuận đã mất 33%.
Vì vậy tôi không tin ngân sách một con số. Nó chỉ trả lời được câu "năm sau lời bao nhiêu", trong khi chủ doanh nghiệp cần biết thêm "năm sau tệ tới đâu thì bắt đầu lỗ".
Hai biến số, vài mức, lấy mức từ chuyện đã xảy ra
Nhiều anh chị nghe tới kịch bản là nghĩ tới mô hình tài chính hàng chục trang tính. Không cần vậy. Với doanh nghiệp có vay ngân hàng và có nhập khẩu, hai biến số đáng tính trước tiên là lãi vay và tỷ giá. Doanh nghiệp khác thì thay bằng biến số của mình, như giá nguyên liệu chính.
Mỗi biến số ghi ba mức. Mức cơ sở là mặt bằng đang trả hôm nay. Mức xấu lấy từ biến động có thật gần đây, cộng thêm một khoảng an toàn; ở ví dụ trên, tôi nhân đôi mức tăng tỷ giá trung tâm 12 tháng qua. Mức tốt cũng lấy từ tin có thật: ngân hàng hạ lãi cho vay 1,5 điểm như yêu cầu tháng 10 [1], nếu việc hạ đi vào thực chất với khoản vay của chính mình.
Không cần lập ba bản ngân sách. Chỉ cần một bảng tính lợi nhuận trước thuế theo ba mức lãi vay và vài mức tỷ giá, như biểu đồ dưới đây.
| Lãi vay 8,5% (tỷ đồng) | Lãi vay 10% (tỷ đồng) | Lãi vay 12% (tỷ đồng) | |
|---|---|---|---|
| Đô la đứng yên | 13,2 | 12 | 10,4 |
| Tăng 2% | 12 | 10,8 | 9,2 |
| Tăng 4% | 10,8 | 9,6 | 8 |
| Tăng 6% | 9,6 | 8,4 | 6,8 |
| Tăng 8% | 8,4 | 7,2 | 5,6 |
Đọc biểu đồ từ trái sang phải. Mỗi 2% đô la tăng lấy đi 1,2 tỷ lợi nhuận của doanh nghiệp giả định này. Anh chị đặt một vạch ở mức lợi nhuận thấp nhất mình chấp nhận được, ví dụ mức đủ trả cổ tức đã hứa hoặc đủ giữ hạn mức tín dụng. Chỗ đường lợi nhuận cắt vạch đó là điểm gãy. Giả sử vạch là 8 tỷ. Ở lãi 10%, đô la tăng khoảng 6,7% là chạm vạch. Ở lãi 12%, chỉ cần đô la tăng 4%. Còn muốn lỗ hẳn thì ở lãi 10%, đô la phải tăng khoảng 20%. Mang mấy con số đó vào phòng họp.
Còn một chi tiết hay bị quên, và theo tôi đáng lo hơn: dòng tiền có thể gãy trước lợi nhuận. Đô la tăng thì mỗi lô nguyên liệu cần nhiều tiền đồng hơn để thanh toán, phải vay thêm, và phần vay thêm chịu đúng mức lãi đang cao. Bảng tính nên có thêm một dòng nhu cầu vốn lưu động cho từng ô.
Mỗi kịch bản gắn một ngưỡng và một việc làm sẵn
Kịch bản chỉ có ích khi đi kèm câu "nếu thấy cái này thì làm cái kia". Trong Sóng Cuối, khi viết về chiến lược IPO, tôi để một câu: "Lean IPO không cho phép doanh nghiệp IPO với một kế hoạch duy nhất." (Sóng Cuối, chương 6) [6]. Ở đó tôi viết tiếp về các kịch bản có điều kiện kích hoạt: thị trường thế này thì làm thế kia. Ngân sách năm cũng vậy. Mỗi kịch bản cần một điều kiện kích hoạt đo được, và một việc làm soạn sẵn từ bây giờ, lúc đầu óc còn tỉnh.
Ngưỡng nên là con số công khai, ai cũng tra được. Giá bán đô la ở ngân hàng thương mại niêm yết mỗi ngày; giữa tháng 10, giá bán phổ biến quanh 26.080 đồng [3]. Đó là giá doanh nghiệp trả; tỷ giá trung tâm [4] chỉ để xem xu hướng. Lãi suất cho vay bình quân các ngân hàng công bố hằng tháng [1]. Với doanh nghiệp giả định ở trên, có thể viết: giá bán đô la ở ngân hàng mình thanh toán vượt 26.900 đồng, khoảng 3% trên mức giữa tháng 10, trong hai tuần liền thì chốt giá nhập cho quý kế tiếp và báo khách đợt điều chỉnh giá; lãi vay của ngân hàng chính vượt 12% thì hoãn khoản đầu tư máy chưa gấp. Việc làm phải cụ thể tới mức kế toán trưởng làm được ngay. Nên mở bảng ra xem lại mỗi khi có số mới: khi ngân hàng công bố lãi cho vay bình quân hằng tháng, hay sau các kỳ họp của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (27 và 28/10, 8 và 9/12 [7]).
Công bằng mà nói, kịch bản không giúp đoán đúng
Có người sẽ nói: chuyên gia còn dự báo sai, doanh nghiệp nhỏ lập kịch bản làm gì. Đúng một phần, và ví dụ UOB ở trên là bằng chứng. Nhưng ba kịch bản không nhằm đoán đúng. Nó giúp biết trước mình chịu được tới đâu, và quyết sẵn việc phải làm khi vượt ngưỡng, thay vì quyết lúc đang hoảng.
Cũng phải nói thẳng giới hạn của ví dụ. Doanh nghiệp thật có thể chuyển một phần chi phí sang giá bán, có hợp đồng nhập chốt giá trước, có khoản vay lãi cố định. Những thứ đó đẩy điểm gãy ra xa. Doanh nghiệp có biên lợi nhuận dày hơn 6% cũng chịu được nhiều hơn. Con số cụ thể phải tính trên sổ của chính mình.
Và có những cú sốc không nằm trong hai biến số, như mất một khách hàng lớn. Bảng này chỉ là chỗ bắt đầu.
Khi nào nên có người ngoài nhìn cùng
Nếu nợ vay và hàng nhập chiếm phần lớn chi phí của doanh nghiệp, mà ngân sách 2027 vẫn chỉ có một con số, thì nên có người cùng dựng bảng kịch bản trước khi chốt kế hoạch với hội đồng quản trị hay ngân hàng. FranchiseVN có dịch vụ kế hoạch tài chính, ngân sách, dự báo cho việc lập ngân sách năm, và dịch vụ mô hình tài chính và kịch bản cho doanh nghiệp cần mô hình nhiều biến số hơn, ví dụ khi chuẩn bị gọi vốn.
Việc làm ngay
- Lấy lợi nhuận trước thuế kế hoạch 2027, tính lại khi lãi vay cộng 2 điểm. Ghi số tiền mất đi.
- Tính lại khi chi phí nhập khẩu tăng theo mức tỷ giá xấu anh chị chọn. Cộng hai khoản, so với lợi nhuận kế hoạch.
- Vẽ vạch lợi nhuận thấp nhất chấp nhận được, tìm điểm gãy của lãi vay và tỷ giá.
- Với mỗi kịch bản xấu, viết sẵn một ngưỡng bằng con số công khai, một việc làm cụ thể và tên người chịu trách nhiệm.
- Thêm một dòng nhu cầu vốn lưu động cho từng kịch bản.
Có điểm gãy rồi thì buổi họp ngân sách sẽ bàn được việc, thay vì cãi nhau xem con số nào đúng.
Anh chị đã biết điểm gãy của doanh nghiệp mình chưa? Muốn tự soi trước doanh nghiệp đang đứng ở đâu thì có bảng đánh giá nhu cầu 21 câu, khoảng 8 phút.
P/S: năm nào ngân sách cũng "bám sát thực tế", chỉ có thực tế là không chịu bám sát ngân sách.
Nguồn tham khảo
- VnExpress, Lãi suất tiết kiệm đã tăng 11 tháng liên tiếp, 12:54 ngày 23/10/2026. https://vnexpress.net/lai-suat-tiet-kiem-da-tang-11-thang-lien-tiep-5135955.html
- CafeF, Dự báo về tỷ giá USD/VND trước sự cứng rắn của Fed (dự báo UOB), 20/9/2026. https://cafef.vn/du-bao-ve-ty-gia-usd-vnd-truoc-su-cung-ran-cua-fed-18826092015531691.chn
- Dân trí, Giá USD cao nhất 18 tháng, chuyên gia nêu dự báo tỷ giá tại Việt Nam (dự báo UOB Việt Nam), 15/10/2026. https://dantri.com.vn/kinh-doanh/gia-usd-cao-nhat-18-thang-chuyen-gia-neu-du-bao-ty-gia-tai-viet-nam-20261015145034733.htm
- Thị trường Tài chính Tiền tệ, Ngày 23/10: tỷ giá trung tâm giảm 5 đồng, 23/10/2026. https://thitruongtaichinhtiente.vn/ngay-23-10-ty-gia-trung-tam-giam-5-dong-86512.html
- Thị trường Tài chính Tiền tệ, Ngày 23/10: tỷ giá trung tâm giảm nhẹ, 23/10/2025. https://thitruongtaichinhtiente.vn/ngay-23-10-ty-gia-trung-tam-giam-nhe-73336.html
- Nguyễn Thế Trung, Sóng Cuối, chương 6. https://www.hocvienx5.com/sach/song-cuoi
- Federal Reserve, Meeting calendars and information (lịch họp FOMC 2026). https://www.federalreserve.gov/monetarypolicy/fomccalendars.htm
Bài viết mang tính tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.
Bài được soạn với sự hỗ trợ của AI (Claude) theo quy trình biên tập của tác giả. Doanh nghiệp trong ví dụ (doanh thu 200 tỷ, nhập khẩu 60 tỷ, vay 80 tỷ) và hai biểu đồ là số liệu giả định để minh họa cách tính, không phải số của doanh nghiệp cụ thể. Các mức lãi vay, tỷ giá dùng làm kịch bản là cách chọn của tác giả, không phải dự báo.